Sáng sớm trời còn mờ sương, tôi ngồi bên hiên nhà, ly trà nóng phả khói nghi ngút. Trong đầu vương vấn một câu hỏi: Thế nào là một “cao nhân”?
Người ta hay nghĩ, cao nhân là người suy nghĩ sâu sắc, ý tưởng ngập tràn, đầu óc lúc nào cũng xoay vần với những kế hoạch lớn lao. Nhưng rồi, qua những ngày lặng lẽ quan sát chính mình, tôi nhận ra, có lẽ cao nhân không phải người nghĩ nhiều, mà là người biết buông bỏ.
Thất tình lục dục và những ý nghĩ xoay vần
Hồi còn trẻ, tôi từng nghe một ông lão Đông y kể về thất tình lục dục. Thất tình, theo Nho giáo, là vui, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, ham muốn. Đông y thì thêm một chút, gọi là kinh ngạc thay vì ham muốn. Phật giáo cũng tương tự, chỉ khác cách gọi. Còn lục dục, là những khao khát từ mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, và ý niệm – những thứ khiến lòng người chẳng bao giờ yên. Nghe thì phức tạp, nhưng tóm lại mọi suy nghĩ của chúng ta, dù sâu sắc đến đâu, cũng chỉ xoay quanh vòng tròn cảm xúc và dục vọng ấy.
Tôi từng nghĩ, người thông minh là người có nhiều ý tưởng, nhiều suy tư. Nhưng càng sống, tôi càng thấy những suy nghĩ ấy đôi khi chỉ là gánh nặng. Như sáng hôm ấy tôi dậy sớm, chia sẻ với người nhà một ý kiến nhỏ: “Tôi thích được góp ý, để không rơi vào tình huống khó xử.”
Không ngờ lời vừa thốt ra, như châm ngòi cho một trận “đại pháo ngôn từ”. Người nhà bảo tôi giả tạo, rằng tôi chẳng bao giờ chịu lắng nghe. Tôi cố thanh minh, nhưng càng nói càng thấy mình bị cuốn vào vòng xoáy cảm xúc. Lời nói đôi khi như lưỡi dao, cứa vào lòng người chẳng chút nương tay.
Lời nói và tâm hồn
Tôi rời nhà bước ra công viên, lòng vẫn còn ấm ức. Gặp một người bạn của gia đình, tôi kể lại chuyện hy vọng tìm chút đồng cảm. Nhưng anh ấy cười, bảo: “Có phải cô làm nhiều cho gia đình, nên thấy không công bằng?” Lời nói như sát thủ, dù bạn không quan tâm đến những lời họ nói nhưng chỉ cần nghe thấy trái tim bạn lập tức bị tổn thương. Sao ai cũng nghĩ mình biết tâm can tôi? Sao giúp người lại bị nghi ngờ là toan tính?
Những “sát thủ ngôn ngữ” ấy găm vào tim tôi. Dù tôi cố nghĩ rằng mình không để tâm, nhưng lòng vẫn đau. Tôi nhớ những lần khuyên người khác: “Đừng giận, giận hại sức khỏe lắm.” Họ cười bảo ai mà không giận được? Tôi từng tự hào nghĩ mình làm được, rằng buông bỏ cảm xúc chẳng khó. Nhưng sáng hôm ấy, cơn giận trong tôi cứ bám riết như bóng mây không chịu tan.
Buông bỏ là trí tuệ
Hai ngày trôi qua, tôi vẫn mang theo cơn giận ấy. Đến tối kể lại chuyện với bạn bè, một người nghe được, lại nói: “Cô nói vậy, người ta sẽ nghĩ cô kém cỏi.” Tôi cười thầm, nghĩ: “Kém thì kém, tôi đang là thế này đây.” Nhưng điều kỳ diệu xảy ra vào sáng ngày thứ ba. Khi ánh nắng đầu tiên lọt qua cửa sổ, lòng tôi bỗng nhẹ bẫng. Những suy nghĩ rối rắm, những oán giận như mây trôi tan biến đâu mất. Mắt tôi không còn khô rát, lòng không còn vướng bận. Lúc ấy tôi chợt hiểu thế nào là “mục không nhất thiết” (trong mắt hết thẩy là không).
Trong Trang Tử, có câu: “Người chí nhân dùng tâm như gương, không giữ, không đón, phản chiếu mà không lưu.” Cao nhân, có lẽ không phải người nghĩ ngợi thật nhiều, mà là người biết để tâm mình như tấm gương soi chiếu mọi thứ, nhưng chẳng bám víu. Như lần bị lời nói làm tổn thương, nếu tôi không để những câu ấy chạm vào lòng, có lẽ tôi đã chẳng buồn.
Cao nhân là người “Không”
Chúng ta hay lầm tưởng, người thông minh là người đầu óc đầy ắp ý tưởng. Nhưng nếu những ý nghĩ ấy chỉ là lòng vòng của thất tình lục dục, thì có gì đáng tự hào? Người nhiều suy nghĩ tốt, có thể là người tử tế. Người đầy ý nghĩ xấu, ắt hẳn chẳng phải người lương thiện. Nhưng người thực sự thông thái, có lẽ là người chẳng có suy nghĩ, không phải vì họ trống rỗng, mà vì họ biết buông bỏ, biết để tâm hồn tự do.
Mạnh Tử từng nói: “Cái hại của con người là thích làm thầy thiên hạ.” Suy nghĩ quá nhiều mà không có gốc rễ, chỉ khiến ta thành nô lệ của cảm xúc, phụ thuộc vào dục vọng. Trí tuệ thật sự hóa ra nằm ở sự đơn giản, ở sự “không”. Cao nhân là người chẳng bị phiền não vì lời nói bên ngoài làm dao động. Họ nhìn mà không thấy, nghe mà không để tâm.
Sáng nay nhấp ngụm trà, tôi mỉm cười. Có lẽ hành trình để trở thành “cao nhân” không nằm ở việc nghĩ thêm bao nhiêu, mà ở chỗ buông bỏ được bao nhiêu. Bạn thấy thế nào?
Mỹ Mỹ biên tập
Tác giả Trần Tịnh – Kanchina
