Cổ nhân tạo ra cờ vây không phải để tranh thắng thua, mà để rèn luyện tâm tính, tu thân dưỡng tính, tăng trưởng trí tuệ và thể hiện ý cảnh. Qua việc chơi cờ, ta có thể thấy được tố chất tu dưỡng của một người. Điều này bắt nguồn từ việc Nghiêu Đế dạy dỗ Đan Chu.
Nguồn gốc Cờ Vây
Cờ vây có nguồn gốc sớm nhất từ thời Nghiêu Đế. Theo “Bác Vật Chí” thời nhà Tấn: “Nghiêu tạo ra cờ vây để dạy Đan Chu.”
Đan Chu, con trai cả của Nghiêu Đế là người lười nhác không thể tĩnh tâm, lời nói hão huyền và thích tranh cãi. Một ngày nọ, khi Nghiêu Đế đi dạo bên bờ sông Phần Thủy, ông thấy hai vị tiên nhân ngồi đối diện dưới cây bách xanh, vẽ trên cát thành các ô vuông và dùng những viên đá đen trắng để xếp thành thế trận.
Nghiêu Đế tiến đến thỉnh giáo cách dạy dỗ Đan Chu. Một vị tiên nhân nói: “Đan Chu thích tranh cãi nhưng thiếu sáng suốt, nên theo sở thích của cậu ta để kiềm chế tính tình.” Sau đó, chỉ vào các ô cát và viên đá, vị tiên nói: “Đây gọi là bàn cờ, hay còn gọi là cờ vây, bàn cờ vuông và tĩnh, quân cờ tròn và động, mô phỏng theo trời đất…” Tương truyền sau khi học cờ vây, Đan Chu quả thực đã có tiến bộ.
Cờ vây còn liên quan đến thiên tượng và lý lẽ Dịch lý. Bàn cờ vây tượng trưng cho vũ trụ với 360 thiên thể, nên bàn cờ có 19 đường dọc nhân 19 đường ngang, tổng cộng 361 điểm cờ, trong đó điểm trung tâm “Thiên Nguyên” chính là Thái Cực, đại diện cho trung tâm vũ trụ. 360 ô trên bàn cờ tương ứng với số ngày trong một năm theo lịch cũ, được chia làm bốn phần, bốn góc tượng trưng cho xuân, hạ, thu, đông, còn quân cờ trắng và đen tượng trưng cho ngày và đêm.
Tương truyền bàn cờ vây mô phỏng theo “Lạc Thư”. Trong “Kỳ Kinh” thời Nam Bắc Triều được phát hiện ở hang đá Mạc Cao, Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc, có ghi: “361 đường, mô phỏng theo số độ của chu thiên.” Quân cờ chia thành hai màu đen trắng, tượng trưng cho âm dương.
Theo “Tả Truyện”, cờ vây đã phổ biến rộng rãi trong thời Xuân Thu Chiến Quốc. Đến thời nhà Đường, cờ vây phát triển vượt bậc, vua Đường Huyền Tông còn đặc biệt lập chức quan “Kỳ Đãi Chiếu” cho các kỳ thủ, thuộc phẩm hàm cửu phẩm, ngang hàng với “Họa Đãi Chiếu” và “Thư Đãi Chiếu” trong Hàn Lâm Viện, nên được gọi chung là “Hàn Lâm”.
Cờ vây giống như bát quái, “Chu Dịch”, “Hà Đồ”, và “Lạc Thư”, không phải là sản phẩm của nền văn minh nhân loại hiện tại mà là văn hóa tiền sử, thực chất là văn hóa do thần truyền cho nhân loại. Như sách “Lê Hiên Mạn Diễn” viết: “Cờ vây vốn không phải chuyện của nhân gian… mà là công cụ để tiên nhân dưỡng tính và vui với đạo.”
Có người ví von rằng, cờ tướng Trung Quốc là cờ của Nho gia, còn cờ vây là cờ của Đạo gia quả thật có phần đúng. Trong cờ tướng, các quân như soái, xa, mã, pháo, sĩ, tượng, tốt đều có quy tắc và vai trò riêng, giống như lời Khổng Tử: “Vua ra vua, tôi ra tôi, cha ra cha, con ra con.”
Còn cờ vây thì sao? Chỉ có hai loại quân đen và trắng, không bị giới hạn bởi bất kỳ quy tắc cứng nhắc nào, biến hóa vô cùng. Một âm một dương gọi là đạo, vật cực tất phản, quá thì không kịp, thế bên ngoài liên quan đến thực địa, không chiến mà khuất phục đối phương…
Những đạo lý này đều được thể hiện một cách sinh động trên bàn cờ. Thật sự là bác đại tinh thâm, huyền diệu vô cùng, không phải trí tuệ con người có thể thấu hiểu hết. Từ ngàn xưa, biết bao đế vương, tướng lĩnh, văn nhân, nho sĩ, và dân thường say mê cờ vây, tạo nên vô số câu chuyện truyền kỳ, bài thơ mỹ lệ, và cả sách lược quân sự, phương lược trị quốc…
Nhưng đến thời hiện đại, nhiều kỳ thủ đã dần xa rời ý nghĩa và tinh thần sâu xa của cờ vây, chỉ còn xem nó như một cuộc thi tính toán, lấy thắng bại làm mục tiêu, thậm chí dùng máy tính để thay thế. Đạo của cờ vây gần như đã mai một.
Thực tế, không chỉ cờ vây đang mai một. Thời xưa, mọi ngành nghề đều rất chú trọng tĩnh tâm điều tức, nâng cao cảnh giới và nội hàm. Cờ như con người, văn như con người. Xã hội loài người thời đó đúng là trạng thái mà con người nên có. Ngược lại, xã hội hiện đại, dù công nghệ phát triển mang lại sự thịnh vượng vật chất, con người lại dần đánh mất tu dưỡng đạo đức. Trong sự cám dỗ của vật chất, con người trở nên tinh vi tính toán, chạy theo thắng bại, dần mất đi trạng thái mà con người nên có.
Tại sao nói “Thiên cổ vô đồng cục”?
Cờ vây có hình thức đơn giản, chỉ có hai loại quân đen và trắng, luật chơi cũng đơn giản, nhưng sự huyền diệu của nó thì không môn cờ nào sánh bằng. Với 361 điểm cờ, biến hóa vô tận, nếu tính mỗi giây một kiểu biến hóa, muốn đếm hết tất cả các thế cờ có thể mất hàng tỷ năm.
Trong “Mộng Khê Bút Đàm”, Thẩm Quát nói về số lượng biến hóa của cờ vây, rằng: “Xấp xỉ viết liên tục chữ ‘vạn’ 43 lần, đó là con số lớn của các ván cờ.” Tức là 3 mũ 361. Vì thế, mới có câu “Thiên cổ vô đồng cục” (nghìn xưa không có ván cờ giống nhau)
Mỹ Mỹ biên dịch
