Người ta thường học quản trị kinh doanh, quản trị kinh tế, quản trị khách sạn… nhưng có mấy ai từng nghĩ đến việc học “quản trị lời nói” cho chính mình?
Trong khi đó, lời nói lại là thứ theo ta suốt đời, mở ra hay khép lại nhân duyên, gây dựng hay phá vỡ sự nghiệp, đem lại hòa khí hay gieo mầm xung đột chỉ trong khoảnh khắc.
Xã hội hay tán dương sự “thẳng thắn”. Nhưng Nho gia từ xưa đã không đồng nhất thẳng thắn với buông tuồng. “Ngôn bất tận ý”, lời nói không cần nói hết mà cốt nói đúng lúc, đúng chỗ. Người quân tử không phải không thấy, không biết, mà là biết điều gì nên nói, điều gì nên giữ lại. Nói hết những gì mình nghĩ nhiều khi không phải là chân thành mà là thiếu tu dưỡng.
Thẳng tính mà thiếu thấu cảm dễ trở thành vô lễ.
Nói sự thật mà không giữ lòng nhân ái, khác nào lấy điều đúng đắn làm dao, khiến người khác bị tổn thương rồi lại yêu cầu họ bao dung cho sự thô ráp của mình. Người có học không dùng sự thật để làm người khác xấu hổ mà dùng sự thật để giúp người khác tự soi lại mình. Nói sao cho người nghe thấy sáng ra chứ không thấy đau lòng, ấy mới là thiện ngôn.
Khổng Tử từng dạy: “Quân tử dục nột ư ngôn, nhi mẫn ư hành”, người quân tử chậm rãi trong lời nói, nhưng mau mắn trong hành động. Lời nói cần thận trọng, chậm rãi, không nói suông, không nóng vội. Người cứ liên tục giãi bày, chứng minh, biện hộ cho bản thân, thường là vì trong lòng chưa an. Người đã an, tự khắc lời sẽ lắng.
Im lặng, trong tinh thần Nho học không phải là trốn tránh mà là một dạng lễ.
Lễ là biết chừng mực, biết tôn trọng người khác và cũng là tôn trọng chính mình. Khi đối diện khiêu khích, người có tu dưỡng không tranh hơn thua, không muốn xoáy vào vòng tranh cãi vô ích. Giữ được im lặng là giữ được khí lực cho điều đáng làm.
Lời nói giống như đồng tiền: tiêu càng bừa, giá trị càng thấp.
Một câu nói của người có uy tín thường ngắn gọn, đi thẳng vào cốt lõi, bởi trước đó họ đã nghe nhiều, quan sát kỹ, suy nghĩ sâu. Nói sau cùng, nhưng khi nói thì ai cũng phải lắng nghe vì lời nói có trọng lượng. Đó là kết quả của quá trình rèn mình lâu dài chứ không phải thủ thuật nhất thời.
Nho gia coi trọng chữ “trí”, nghĩ được mà chưa vội nói, nhìn ra mà chưa vạch trần, hiểu rõ mà vẫn hòa nhã, đó là sự thâm trầm của người từng trải. Nói đúng thời, đúng cách, tránh gây tổn thương không cần thiết, cũng tránh tự chuốc họa vào thân. Người như vậy không hấp tấp kết luận, không phô trương hiểu biết mà để sự điềm tĩnh tự lên tiếng.
Phần lớn những đổ vỡ trong đời người không đến từ năng lực, mà đến từ một lời nói thiếu suy xét. Một câu buông ra lúc nóng giận có thể xóa sạch công lao nhiều năm. Một sự thẳng thắn không đúng lúc có thể đóng sập cánh cửa cơ hội vừa hé mở. Bởi vậy, người xưa mới coi tu khẩu là một phần quan trọng của tu thân.
Những người đứng đầu, nhìn qua tưởng như sinh ra đã điềm đạm, nhưng thực ra đều trải qua quá trình tự chế ngự bản thân rất khắt khe. Họ học cách đặt đại cục lên trước cảm xúc, đặt nhân tâm lên trước cái tôi. Khi cần mềm thì mềm để giữ hòa khí, khi cần cứng thì cứng để giữ nguyên tắc. Đó không phải mưu mẹo, mà là đạo trung dung, không thái quá, không bất cập.
Học “quản trị lời nói” rốt cuộc là học làm người có đức.
Biết nói lời đúng mực là biểu hiện của trí. Biết nói lời thiện là biểu hiện của nhân. Biết giữ im lặng khi cần là biểu hiện của lễ. Ba điều ấy hòa làm một, mới tạo nên phong thái đĩnh đạc của người quân tử.
Đừng để mình trở thành kẻ bị lời nói dắt đi. Hãy để lời nói trở thành công cụ của sự thiện, của xây dựng, của dẫn dắt. Khi ấy, mỗi lần bạn cất tiếng, không cần cao giọng, không cần sắc bén mà vẫn đủ sức khiến người khác lắng nghe, bởi lời đã được nuôi dưỡng bằng tâm.
Quản trị được lời nói, cũng là bước đầu quản trị được chính mình.
Mỹ Mỹ biên tập
