Lão Tử nói: “Tri nhân giả trí, tự tri giả minh.” Biết người là trí, nhưng biết mình mới là sáng suốt.
Con đường của minh triết chưa bao giờ bắt đầu từ việc hiểu thế giới bên ngoài, mà khởi đi từ một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng vô cùng khó: Ta là ai? Chính vì vậy mà “triết nhân” mới có thể “tri kỷ”.
Có biết mình, mới có thể biết Trời. Mạnh Tử viết: “Tận kỳ tâm giả, tri kỳ tính dã; tri kỳ tính, tắc tri Thiên hỹ.”
Biết hết cái tâm của mình thì sẽ biết được bản tính; biết được bản tính thì nhất định sẽ biết Trời. Ở đây, Trời không chỉ là bầu trời hữu hình hay một đấng siêu nhiên trừu tượng, mà là đạo lý tối hậu, là nguyên lý vận hành của vạn vật, là căn nguyên sinh thành của con người và thế giới.
Biết mình để biết Trời chính là con đường đi từ ngọn ngành mà lần về gốc gác. Con đường ấy đi ngược với thói quen phổ biến của con người hiện đại, vốn quen hướng ngoại, quen truy cầu, quen đo lường, quen chinh phục. Người ta học để biết thêm nhiều thứ bên ngoài: biết sự vật, biết hiện tượng, biết cơ chế, biết kỹ thuật. Nhưng rất ít người học để biết chính mình: biết những động niệm thầm kín, biết những chấp trước vô hình, biết những ham muốn chi phối, biết những nỗi sợ đang điều khiển đời sống tinh thần của mình.
Nếu chỉ học để phân tích phàm tâm với thất tình, lục dục của nó một cách hời hợt, biết rằng con người có tham, sân, si; biết rằng lòng người đổi thay; biết rằng dục vọng dễ khiến con người lầm lạc mà không quay về soi chiếu chính nội tâm mình, thì sự hiểu biết ấy, xét cho cùng cũng chỉ là kiến thức chết. Nó không chuyển hóa được đời sống, không khai mở được trí huệ, càng không giúp con người tiến gần hơn đến Đạo.
Trong xã hội hiện đại, có rất nhiều người sống trọn đời trong một thứ học mà cổ nhân gọi là “trục vật”: chạy theo vật, đuổi theo cảnh. Họ miệt mài tìm hiểu thế giới bên ngoài: quy luật thị trường, xu hướng xã hội, cấu trúc quyền lực, cơ chế vận hành của tự nhiên và con người. Họ có thể rất thông minh, rất uyên bác, rất thành công. Nhưng họ lại lạ lẫm với chính mình. Họ biết cách đọc báo cáo, đọc dữ liệu, đọc tình hình, nhưng không biết cách đọc tâm mình khi khởi một niệm hơn thua, khi sinh một ý tham cầu, khi dấy lên một cơn bất an vô cớ.
Những người như vậy, theo cách nói của triết học phương Đông, chỉ có thể gọi là trí giả hay thức giả chứ chưa thể gọi là người minh triết. Trí giả biết nhiều, nhưng minh triết là người biết sâu. Biết sâu không phải là biết thêm thông tin, mà là biết thấu bản chất. Và bản chất đầu tiên cần được biết, chính là bản chất của tự thân.
Người không biết mình rất dễ lầm tưởng rằng mình đang làm chủ đời sống, trong khi thực chất lại bị dẫn dắt bởi cảm xúc, dục vọng và thói quen. Người không biết mình dễ cho rằng mình đang sống tự do, nhưng thực ra chỉ là đang phản ứng liên tục trước hoàn cảnh. Họ vui khi được khen, buồn khi bị chê, an tâm khi thuận lợi, bất an khi nghịch cảnh giống như chiếc lá trôi theo dòng nước, không hề có gốc rễ.
Ngược lại, người biết mình không phải là người khép kín hay trốn tránh thế gian. Họ vẫn sống giữa đời, vẫn làm việc, vẫn giao tiếp, vẫn đối diện với đủ loại hoàn cảnh. Nhưng họ có một điểm khác biệt căn bản: họ thấy rõ những gì đang diễn ra trong tâm mình. Khi giận, họ biết mình đang giận. Khi tham, họ biết mình đang tham. Khi sợ hãi, họ nhận ra nỗi sợ ấy từ đâu mà sinh. Chính sự tỉnh thức đó khiến họ không bị đồng hóa hoàn toàn với cảm xúc và dục vọng.
Khi đã biết mình đến một mức độ nhất định, con người tự nhiên cảm nhận được một trật tự lớn hơn đang vận hành. Lúc ấy, “biết Trời” không còn là một khái niệm siêu hình xa xôi, mà trở thành một kinh nghiệm sống. Người ta hiểu rằng có những giới hạn không thể vượt, có những quy luật không thể cưỡng, có những nhân quả không thể né tránh. Sự khiêm nhường, thuận đạo và kính sợ tự nhiên từ đó mà sinh.
Rốt cuộc, học vấn chân chính không phải để làm cho cái tôi phình to, mà để làm cho cái tôi trở nên trong suốt. Phải biết mình, đó không chỉ là lời khuyên đạo đức, mà là con đường căn bản để con người thoát khỏi mê lộ của chính mình, và từng bước chạm đến minh triết.
Mỹ Mỹ biên tập
