Trong dòng chảy văn hoá của các dân tộc Á Đông, chữ Hiếu luôn được xem là nền tảng của đạo làm người. Người xưa có câu: “Bách thiện hiếu vi tiên” – trong trăm điều thiện, hiếu đứng đầu. Từ gia đình đến xã hội, từ đạo đức cá nhân đến trật tự cộng đồng, tất cả đều bắt đầu từ mối quan hệ căn bản nhất: tình thân giữa cha mẹ và con cái.
Nhưng nếu hỏi rằng hiếu là gì, nhiều người sẽ trả lời rất đơn giản: nuôi dưỡng cha mẹ. Khi cha mẹ già yếu, con cái chăm sóc, lo cơm ăn áo mặc, thuốc men đầy đủ, như vậy đã được xem là người con hiếu thảo.
Thế nhưng, Khổng Tử lại từng nói một câu khiến người đời phải suy ngẫm:
“Ngày nay người ta cho rằng hiếu là nuôi được cha mẹ. Nhưng chó ngựa cũng được nuôi. Nếu thiếu đi sự kính trọng thì có gì khác biệt?”
Lời nói ấy giống như một câu hỏi nhẹ nhàng nhưng sâu sắc. Bởi lẽ, nếu chỉ dừng lại ở việc cung cấp vật chất, thì việc nuôi dưỡng ấy chẳng khác gì chăm sóc một con vật. Điều làm nên đạo hiếu không phải chỉ là nuôi, mà là kính.
Một lần khác, khi nói về chữ hiếu, Khổng Tử chỉ nói ngắn gọn: “Đừng vi phạm.”
Nghe vậy, có người liền thắc mắc: “Không vi phạm là có ý gì?”
Khổng Tử giải thích rằng khi cha mẹ còn sống, con cái phải phụng dưỡng theo lễ; khi cha mẹ qua đời, cũng phải chôn cất và tế lễ theo đúng lễ nghi. Như vậy, “không vi phạm” ở đây chính là không vi phạm lễ nghĩa, không làm điều trái với đạo làm con.
Tuy nhiên, hiếu không phải là sự phục tùng mù quáng. Nếu cha mẹ làm điều chưa đúng, người con cũng cần khuyên can để tránh cho cha mẹ gây ra lỗi lầm. Trong Luận Ngữ, Khổng Tử nói:
“Sự phụ mẫu kỷ gián, kiến chí bất tòng, hựu kính bất vi, lao nhi bất oán.”
Nghĩa là khi hầu hạ cha mẹ, nếu thấy cha mẹ có chỗ chưa đúng thì nên nhẹ nhàng khuyên nhủ. Nếu cha mẹ chưa nghe theo, người con vẫn phải giữ thái độ cung kính, không chống đối và cũng không oán trách.
Qua đó có thể thấy rằng điều Khổng Tử quan tâm không phải là cha mẹ có nghe lời hay không, mà là tấm lòng của người con. Người con hiếu thảo phải biết lo lắng cho cha mẹ, nghĩ cho cha mẹ, chứ không phải chỉ biết oán trách khi ý kiến của mình không được chấp nhận.
Tử Hạ từng hỏi Khổng Tử về chữ hiếu. Khổng Tử trả lời rằng: “Giữ được nét mặt ôn hoà, vui vẻ với cha mẹ mới là điều khó nhất.”
Khi có việc nặng nhọc, con cái làm thay. Khi có thức ăn ngon, cha mẹ được mời ăn trước. Những điều ấy đều là biểu hiện của hiếu. Nhưng điều khó nhất lại chính là giữ được tâm thái vui vẻ và hòa nhã khi ở bên cha mẹ, nhất là khi cuộc sống bận rộn hay khi cha mẹ già yếu, tính tình thay đổi.
Trong cuốn Đệ Tử Quy – một cuốn sách dạy đạo làm con nổi tiếng thời nhà Thanh – cũng có những lời răn dạy rất sâu sắc:
“Cha mẹ lỗi, khuyên thay đổi,
Mặt ta vui, lời ta dịu.
Khuyên không nghe, vui can tiếp,
Dẫu bị đánh, chẳng oán giận.”
Hiếu trước tiên thể hiện ở tâm thái và thái độ. Khi khuyên cha mẹ, phải giữ khuôn mặt vui vẻ, lời nói ôn hòa. Ngay cả khi cha mẹ chưa hiểu hoặc trách mắng, người con cũng không nên sinh lòng oán giận. Đó chính là sự cung kính và bao dung xuất phát từ nội tâm.
Trong lịch sử Trung Hoa, có rất nhiều câu chuyện cảm động về lòng hiếu thảo. Một trong số đó là câu chuyện của Trọng Do, tự Tử Lộ, học trò của Khổng Tử.
Trọng Do sinh ra trong một gia đình vô cùng nghèo khó. Từ nhỏ ông đã phải sống bằng những bữa ăn đạm bạc, nhiều khi chỉ có rau dại để cầm hơi. Đối với bản thân mình, ông không hề cảm thấy khổ cực. Nhưng mỗi khi nghĩ đến việc cha mẹ già cũng phải ăn uống thiếu thốn như vậy, trong lòng ông lại vô cùng lo lắng.
Vì trong nhà không có gạo, để cha mẹ có thể ăn cơm, Trọng Do thường phải đi xa hàng trăm dặm để mua gạo rồi vác về nhà. Con đường trăm dặm ấy không hề dễ đi. Khi mùa đông đến, gió lạnh và băng tuyết phủ kín mặt đất. Ông phải bước đi trên những con đường đóng băng, đôi chân lạnh đến tê cóng, hai tay ôm chặt bao gạo nặng trĩu.
Có lúc lạnh quá, ông phải dừng lại giữa đường, hà hơi vào tay cho ấm rồi lại tiếp tục bước đi. Tuyết phủ trên tóc và vai áo, nhưng ông vẫn kiên trì tiến về phía trước, chỉ mong sớm mang gạo về cho cha mẹ.
Đến mùa hè, trời nắng nóng như đổ lửa. Mồ hôi chảy ướt đẫm khắp người, đôi chân rã rời vì đường xa, nhưng Trọng Do vẫn không dừng lại nghỉ ngơi. Trong lòng ông chỉ có một suy nghĩ: phải nhanh chóng về nhà để nấu cho cha mẹ một bữa cơm.
Có những ngày mưa lớn, ông vội vàng giấu bao gạo vào trong áo, ôm chặt trước ngực. Bản thân ông bị mưa làm ướt sũng, nhưng bao gạo thì vẫn được giữ khô. Ông thà để mình chịu lạnh, chứ không muốn gạo bị ướt.
Những chuyến đi vất vả như thế kéo dài suốt nhiều năm. Nhưng Trọng Do chưa từng cảm thấy khổ cực, bởi trong lòng ông, việc phụng dưỡng cha mẹ là niềm vui lớn nhất.
Sau này, khi cha mẹ qua đời, Trọng Do rời quê hương và đến nước Sở. Tại đây, ông được trọng dụng và trở thành quan lớn. Cuộc sống trở nên sung túc, mỗi bữa ăn đều có sơn hào hải vị, khi ra ngoài còn có hàng trăm cỗ xe ngựa theo hầu.
Thế nhưng, mỗi khi nhìn những món ăn đầy đủ trước mặt, ông lại cảm thấy buồn bã. Ông thường nhớ lại những ngày xưa, khi mình vác gạo trăm dặm để phụng dưỡng cha mẹ.
Ông từng thở dài nói rằng: “Nếu cha mẹ ta còn sống, dù phải vác gạo trăm dặm lần nữa, ta cũng cam lòng.” Nhưng lúc ấy, cha mẹ đã không còn nữa. Dù ông có giàu sang đến đâu, cũng không thể quay lại những năm tháng ấy.
Câu chuyện của Trọng Do cho thấy rằng hiếu thảo không phân biệt sang hèn hay giàu nghèo. Điều quan trọng nhất không phải là điều kiện vật chất, mà là tấm lòng chân thành của người con đối với cha mẹ.
Trong đời sống Á Đông, sự tôn kính bề trên còn thể hiện qua những hành động giản dị: khi ăn uống luôn mời ông bà cha mẹ trước, khi có món ngon luôn nghĩ đến cha mẹ trước, khi phụng dưỡng cha mẹ phải làm bằng tấm lòng kính trọng.
Tuy nhiên, chữ hiếu còn có một tầng ý nghĩa sâu xa hơn. Khổng Tử từng nói rằng điều khiến cha mẹ lo lắng nhất chính là bệnh tật của con cái. Hàm ý của lời nói ấy là người con nên sống thật tốt, làm tròn bổn phận của mình, giữ gìn sức khỏe và đạo đức, để cha mẹ có thể yên tâm.
Bởi sinh – lão – bệnh – tử là quy luật tự nhiên không ai có thể tránh khỏi. Ngoài điều đó ra, nếu con cái sống ngay thẳng, chăm chỉ và có trách nhiệm với cuộc đời mình, cha mẹ sẽ không phải lo nghĩ thêm điều gì khác.
Như vậy, hiếu không chỉ là phụng dưỡng cha mẹ, mà còn là sống tốt để cha mẹ an lòng.
Trong đạo lý Á Đông, khi một người thật sự làm tròn chữ hiếu, điều đó không chỉ mang lại niềm an ủi cho cha mẹ mà còn là sự tích lũy đại đức cho chính bản thân mình. Bởi hiếu là gốc của nhân nghĩa, là nền tảng của mọi phẩm hạnh. Một người biết hiếu kính với cha mẹ thường cũng biết kính trọng người khác, biết sống có trách nhiệm với gia đình và xã hội.
Khi cái gốc làm người được giữ vững, con người mới có thể phát triển trọn vẹn nhân cách. Gia đình vì thế trở nên ấm êm, xã hội trở nên hòa thuận, và phúc trạch cũng theo đó mà tích tụ lâu dài.
Vì vậy, chữ hiếu không chỉ là nghĩa vụ của người con đối với cha mẹ, mà còn là con đường tu dưỡng đạo đức và tích đức cho chính mình. Khi một người giữ trọn đạo hiếu, ấy cũng là lúc họ đang gieo xuống những hạt giống thiện lành cho cuộc đời và cho cả thế hệ mai sau.
Tiểu Hoa biên tập
