Nhà Nho phái Lý học trứ danh thời Bắc Tống, lãnh tụ Quan học là Trương Tái 张载 (tự Tử Hậu 子厚, còn gọi là Hoành Cừ tiên sinh 横渠先生 , 1020 – 1077) đã để lại cho hậu thế bốn câu danh ngôn:
Vị thiên địa lập tâm,
Vị sinh dân lập mệnh,
Vị vãng thánh kế tuyệt học,
Vị vạn thế khai thái bình.
為天地立心
為生民立命
為往聖繼絕學
為萬世開太平
Căn cứ vào bốn câu danh ngôn của Trương Tái, mở đầu mỗi câu đều có đặc điểm chữ “vị” 为, có thể nói tắt là “tứ vị cú” 四为句. Bốn câu này tuy ngắn gọn nhưng nó lại nêu bật con đường và sứ mệnh của một người Trí Thức chân chính. Ở đây tôi không dùng từ trí thức Nho gia, vì phàm là Nho gia hay bất cứ trường phái triết học chính thống nào mà muốn đem sự học của mình giúp ích cho đời ắt phải làm theo những câu nói ở trên. Để đem lại ích lợi cho đời và sáng tỏ tấm lòng của Tiền hiền, tôi xin mạn phép giải thích ý nghĩa của 4 câu trên như sau:
Câu thứ 1 “Vị thiên địa lập tâm” 为天地立心.
Câu này có nghĩa là “Vì trời đất mà tạo lập tư duy”. Trong đó Thiên địa nghĩa là Trời đất, trong Dịch gọi là Càn Khôn. Ý nghĩa chung của câu này là đề cập đến cái gọi là "Thiên địa chi Tâm" . Trong lý thuyết Tam tài Thiên Địa Nhân thì con người là sinh linh quan trọng nhất. Vì con người được ân sủng, là anh linh đứng đầu vạn vật, 1 nhân tố quan trọng trong Tam tài và cũng là sinh linh duy nhất có thứ gọi là “Tâm”.
Nhưng cái Tâm này của con người nếu để dục vọng và các tư tưởng thấp hèn chiếm lấy thì sẽ gây ra tai họa cho chính bản thân mỗi người và ảnh hưởng rất lớn đến cả xã hội. Trong triết học lãnh đạo của Nho gia, việc làm cho Nhân Tâm hướng Thiện và trở nên cao thượng là nguyện vọng và cũng là nhiệm vụ quan trọng nhất của tất cả mọi nhà lãnh đạo khi nắm quyền.
Để có thể làm cho Nhân tâm hướng thiện, bậc lãnh đạo và giới trí thức tinh hoa Nho gia phải LẬP TÂM, nghĩa là đặt ra tiêu chuẩn cho cái Tâm của lãnh đạo, làm gương bằng cách nêu cao CHÍNH TÂM, vì chỉ có Thành Ý Chính Tâm thì mới có thể làm tốt Tu Tề Trị Bình.
Tâm muốn được Chính, phải là Tâm chí công vô tư, vì lợi ích chung mà xử thế, đó chính là cái gọi là Thiên Địa Chi Tâm, cái Tâm sáng soi cùng trời đất, nên làm việc gì cũng sẽ thành công.
Câu thứ 2 “Vị sinh dân lập mệnh” 为生民立命“
Câu này có nghĩa là “Vì nhân dân mà tạo lập sứ mệnh”.
Nho gia đề cao học thuyết Chính Danh , trong đó các vị trí lãnh đạo cần phải làm đúng nghĩa vụ ở địa vị của mình thì quốc gia sẽ thịnh vượng, xã hội sẽ an vui. Theo học thuyết Nho gia, các bậc lãnh đạo Chính Danh vì nhận trao quyền từ Trời, gọi là “Quân quyền Thần thụ”, quyền lực của vua và tính chính danh của địa vị là do Thần, Trời trao cho, nên mới gọi là Thiên Mệnh, là sứ mệnh của Vương giả, của bậc lãnh đạo nhận trách nhiệm lớn chăm sóc cho nhân dân. Do đó, các bậc Trí giả trong xã hội và các thanh niên trí thức phải đem hết tài năng sở học của mình để làm cho Nhân tâm xã hội đề cao, trở nên thanh sạch cao thượng hơn.
Quốc gia có càng nhiều người dân có Thiện tâm, ắt sẽ hùng mạnh vững bền và có phúc báo không phải chịu chiến tranh tai họa. Khi Nhân tâm hướng thiện cao nhất sẽ hòa hợp cùng với Trời Đất và đem lại mọi điều tốt đẹp cho con người. Đây cũng là lý tưởng Thiên Nhân hợp nhất vốn là tư tưởng chủ đạo và mục tiêu cao nhất là nền văn minh cổ đại luôn hướng đến, cũng nên là sứ mệnh quan trọng nhất của lãnh đạo và giới trí thức.
Tu thân tề gia
Câu thứ 3 “Vị vãng thánh kế tuyệt học” 为往圣继绝学
Câu này nghĩa là “vì các thánh nhân đời trước mà kế thừa cái học quý giá”.
“Vãng thánh” 往圣, chỉ thánh nhân trong lịch sử, cũng có thể hiểu là chỉ các điển phạm nhân cách và lãnh tụ tinh thần. “Tuyệt học” 绝学, cái học giá trị cao nhất, ở đây là chỉ truyền thống học thuật bị đứt đoạn và mất đi của các Thánh nhân đời xưa. Nhiều nhà Nho hậu thế cho rằng, học thống của Nho gia từ Mạnh Tử 孟子 trở về sau bị đứt đoạn, cho nên phải nỗ lực khôi phục để cống hiến tốt hơn cho xã hội và quốc gia.
Tuy nhiên, để có thể kế thừa tuyệt học, lại cần người Nho sinh phải vừa học vừa hành thì mới có thể thành công. Tri hành hợp nhất cũng là 1 trong những tiêu chí quan trọng trong cái học của Thánh nhân.
Câu thứ 4 “Vị vạn thế khai thái bình 为万世开太平:
Câu này nghĩa là “Vì muôn đời sau mà tạo ra nền thái bình”. Quan niệm về “thái bình” 太平 và “đại đồng” 大同 là lí tưởng chính trị xã hội của Chu Công 周公, Khổng Tử 孔子 trở đi, một xã hội công bằng với tất cả mọi người, dưới sự lãnh đạo dựa trên đạo đức làm quy chuẩn. Việc tạo lập nên 1 nền thái bình không chỉ cho thời hiện tại mà cho mãi đến nhiều đời sau mới đúng là nhiệm vụ cao cả của người lãnh đạo và giới trí thức Nho gia.
4 chữ thư pháp: Nho Gia Văn Hóa
Lời bàn:
Cái học của Thánh Nhân là cái học gốc rễ, đem lại nền Thái bình thịnh vượng cho muôn đời. Nhưng đáng buồn thay trong thời nhiễu nhương này, thiên hạ lấy ngọn bỏ gốc, chăm chăm cầu học các thuật để nhanh làm giàu thăng quan tiến tước, kẻ tiểu nhân còn tuyên dương cái tiểu đạo của Cửu lưu, nhà nhà chỉ thấy tiền là quan trọng. Cái học của chư Thánh bị xếp xó, ai nói đến thì đều coi như nói lời cuồng ngôn, cổ hủ. Ấy vậy mà đâu đâu cũng nghe mong muốn đưa quốc gia trở thành cường quốc, thế có nực cười không?? với cái tâm truy cầu tiền tài khinh rẻ gốc rễ thì có lẽ chỉ trở thành cường quốc ăn cắp và tham nhũng hay sao??
Nói đi cũng phải nói lại, dầu gì thì thanh niên và trí thức cũng là tương lai của quốc gia này, việc họ có phát triển được tư duy tốt hay không là vô cùng quan trọng. Để phát triển tư duy của thanh niên, thì Tứ vị cú này tuy đã ra đời mấy trăm nay nhưng ý nghĩa của nó trong việc thiết lập mục tiêu cuộc đời giởi trẻ vẫn là rất quan trọng. Những bậc lãnh đạo chân chính và những thanh niên trí thức lại càng nên lấy nó làm nguồn cảm hứng để thực thi tốt hơn sứ mệnh của mình trong đời. Có câu “hiền tài là nguyên khí của quốc gia”, thì mục tiêu chân chính của 1 nền giáo dục những hiền tài ấy mới là khởi điểm cần phải có vậy.
Dung Nguyen / Theo: linkedin
