Trong suốt hành trình giáo hóa, Khổng Tử chưa bao giờ đưa ra một định nghĩa cố định cho chữ “nhân” (仁), vì ông hiểu rằng “nhân” không phải là giáo điều, mà là đạo sống, là hơi thở của con người trong từng hoàn cảnh.
Mỗi học trò, mỗi vị quân tử đều có con đường riêng để đạt đến “nhân”, và Khổng Tử đã giảng giải tùy người, tùy thời để “nhân” không chỉ là lý tưởng xa vời mà chính là thực hành trong đời sống hằng ngày.
Với Khổng Tử, “nhân” chính là “trung” và “thứ”, lòng trung thực với bản thân và sự khoan dung với người khác. Như lời Tăng Tử sau này đúc kết: “Trung ư kỷ nhi thứ ư nhân”, giữ lòng mình ngay thẳng và đối với người thì lấy lòng mình mà suy lòng người. Đó là tinh hoa của đạo làm người.
Khổng Tử từng nói: “Cương nghị, mộc mạc, gần với nhân” nghĩa là người có tính cứng cỏi, chân thật, không giả tạo là người gần với “nhân” nhất. Ngược lại “kẻ khéo nói, đẹp lời, hiếm người có nhân”, vì sự hoa mỹ thường che giấu cái giả dối khiến người ta xa rời chân tâm. “Nhân đạo” vì thế không nằm trong lời nói cao xa mà ở chỗ chân thành, thiết thực, không phù phiếm, không trái đạo lý.
Một lần, Tử Cống hỏi:
“Thưa Thầy, nếu có người rộng rãi ban phát cho dân, giúp đỡ muôn người có phải là nhân không?”
Khổng Tử mỉm cười:
“Đó không chỉ là nhân mà là thánh! Ngay cả Nghiêu, Thuấn cũng khó làm được! Người nhân là muốn mình vững lập thì giúp người khác vững lập, muốn mình thông đạt thì giúp người khác thông đạt. Lấy bản thân làm gương, đó là phương cách của nhân.”
Ở đây, “nhân” không phải là hành vi to tát, mà là sự đồng cảm và sẻ chia. Khi ta giúp người khác đạt được điều ta mong muốn cho chính mình, khi ta biết soi người từ chính lòng mình ấy là nhân. Khổng Tử còn dạy: “Thợ muốn làm tốt việc, phải có dụng cụ sắc bén. Ở một nước, hãy phục vụ người hiền tài, kết bạn với kẻ nhân đức.” Nghĩa là, để trở nên nhân, ta phải nương tựa vào người hiền, vì người hiền chính là tấm gương phản chiếu bản tâm của mình.
Trong số các học trò, Nhan Uyên là người mà Khổng Tử đặc biệt quý trọng. Ông khen Nhan Uyên là “ba tháng không rời nhân”, lời khen mà không ai khác trong thiên hạ có được. Khi Nhan Uyên hỏi về “nhân”, Khổng Tử đáp:
“Kiềm chế bản thân, trở về với lễ là nhân. Một ngày kiềm chế bản thân theo lễ, thiên hạ sẽ quy về nhân. Nhân do mình, há do người sao?”
Một ngày kiềm chế bản thân ấy chính là khởi đầu của tu thân. Khi con người biết dừng lại trước cám dỗ, biết giữ lòng mình không vượt lễ, biết uốn lời nói, tiết hành vi, thì trật tự và hòa khí tự nhiên lan tỏa. “Một ngày” ấy tuy ngắn nhưng nếu ai cũng làm được, thì cả thiên hạ đều trở về nhân đạo. Khi Nhan Uyên xin lời dạy cụ thể, Khổng Tử chỉ nói:
“Không hợp lễ thì không nhìn, không nghe, không nói, không làm.”
Nhan Uyên đáp: “Dù tôi không thông minh, xin được thực hành lời này.”
Câu trả lời ấy cho thấy tinh thần thực hành đạo nhân qua lễ, không phải qua lời giảng hay triết lý.
Đến lượt Nhiễm Ung, người có tài trị quốc hỏi về nhân, Khổng Tử dạy:
“Ra ngoài như tiếp khách quý, sai khiến dân chúng như làm lễ lớn. Điều mình không muốn, đừng làm cho người. Ở nước không ai oán, ở nhà không ai trách.”
Đó là “nhân trong chính trị”, là đạo của người lãnh đạo biết kính trọng dân, hành xử cung kính và bao dung. Khi người cầm quyền biết kiềm chế bản thân giữ lễ thì thiên hạ tự nhiên yên ổn, không oán, không hận.
Từ những lời dạy ấy, ta có thể thấy:
“Nhân” của Khổng Tử không nằm ở lý thuyết cao siêu mà nằm ở sự tự chế. Biết tự chế là biết thắng được cái “dục”, giữ được cái “lễ” và nuôi dưỡng cái “nhân”. Đó là con đường tu thân của bậc quân tử từ sửa mình mà cảm hóa người, từ chính tâm mà bình trị thiên hạ.
Một ngày biết kiềm chế bản thân theo lễ, thiên hạ sẽ quy về nhân vì nhân không ở đâu xa. Nó bắt đầu từ ánh mắt biết kính trọng, từ lời nói biết dừng, từ hành vi biết nghĩ cho người khác. Khi mỗi người trở về với đạo lễ thì xã hội tự nhiên trở về với đạo nhân.
Và đó chính là chân lý mà Khổng Tử muốn gửi lại cho muôn đời:
Tu thân để lập nhân, lập nhân để trị thế. Chỉ một ngày biết giữ lễ, đã đủ để khởi đầu một đời nhân nghĩa
Mỹ Mỹ biên tập
