Có những con người dù đứng trước ân oán, lợi ích hay cám dỗ vẫn giữ được một điều quý giá: sự công chính. Họ hiểu rằng nếu để tư tâm lấn át công đạo, điều mất đi không chỉ là danh dự cá nhân mà còn là nền tảng đạo đức của xã hội. Ba câu chuyện dưới đây chính là những minh chứng cho khí tiết và nhân cách ấy của người xưa.
Câu chuyện thứ nhất: Triệu Biện và Phạm Trấn
Triệu Biện và Phạm Trấn đều là tiến sĩ thời Tống Nhân Tông. Vì bất đồng quan điểm trong triều nên hai người có hiềm khích cá nhân. Sau này, khi Vương An Thạch làm tể tướng, ông ta vốn ghi hận Phạm Trấn nên nhân lúc hoàng đế hỏi về nhân phẩm của Phạm Trấn đã nói rằng Triệu Biện là người hiểu rõ nhất.
Hoàng đế liền triệu Triệu Biện đến hỏi. Triệu Biện nghiêm túc đáp rằng: “Phạm Trấn là trung thần.”
Khi vua hỏi căn cứ vào đâu, Triệu Biện nói rằng lúc Tống Nhân Tông lâm bệnh, Phạm Trấn đã nhiều lần dâng sớ xin lập thái tử để ổn định xã tắc và lòng dân. Ông trước sau dâng tới 19 bản tấu chương, chờ đợi hơn một trăm ngày đến mức tóc và râu đều bạc trắng. Nếu không phải trung thần thì không thể làm được như vậy.
Sau đó Vương An Thạch trách Triệu Biện: “Ông chẳng phải có hiềm khích với Phạm Trấn sao? Vì sao còn nói tốt cho ông ấy trước mặt hoàng đế?”
Triệu Biện đáp: “Đó là ân oán cá nhân. Sao có thể vì thù riêng mà không giữ công đạo?”
Triệu Biện nổi tiếng là vị “ngự sử mặt sắt”, nghiêm chính, thanh liêm, cai trị đất Thục bằng cả đức lẫn pháp nên được dân chúng kính trọng.
Câu chuyện thứ hai: Khổng Dực đốt thư nhờ vả
Khi Khổng Dực làm huyện lệnh ở Lạc Dương, rất nhiều người âm thầm gửi thư nhờ cậy, xin chức vị hay cầu tình riêng. Ông đặt một lò lửa trước công đường để công khai đốt tất cả những lá thư ấy.
Ông nói:
“Nếu tôi giúp họ thì dân chúng sẽ chịu thiệt; còn nếu không giúp thì họ sẽ oán trách tôi. Chi bằng chưa mở thư ra đã đốt đi, như vậy tôi cũng không biết ai nhờ việc gì, người ta cũng bớt ghi hận. Chuyện đúng sai nên lấy lợi ích của bá tánh làm chuẩn, việc công phải dựa theo pháp luật quốc gia, không thể vì tư mà bỏ công.”
Nhờ sự chính trực và thanh liêm ấy mà Khổng Dực được cho là nhận thiện báo, con trai ông mới 19 tuổi đã đỗ tiến sĩ.
Câu chuyện thứ ba: Thầy phong thủy từ chối trái ý trời
Thời nhà Thanh, ở huyện Lục Hợp có một thầy phong thủy tên Ngưỡng Tư Trung rất giỏi thuật kham dư. Một lần ông được nhờ tìm đất tốt để chôn cất một vị huyện lệnh đã mất.
Khi đang tìm long mạch thì trời đổ mưa lớn nên ông phải xuống núi. Đêm đó ông mơ thấy thần linh nói:
“Mảnh đất này không thể dành cho người ấy, vì khi làm quan khảo thí ông ta đã nhận tiền của ba cử nhân rồi cho họ đỗ đạt. Ông ta sắp gặp báo ứng. Nếu giao long huyệt này cho ông ấy thì trái thiên ý.”
Sau khi tỉnh dậy, Ngưỡng Tư Trung viện cớ từ chối việc chọn đất. Không lâu sau, gia tộc vị huyện lệnh kia quả nhiên gặp họa, kiện tụng liên miên rồi suy bại.
Lời Kết
Người xưa thường nói: “Công sinh minh, tư sinh ám” – giữ được lòng công chính thì tâm mới sáng, còn để tư tâm dẫn dắt thì dễ đánh mất đạo nghĩa. Ba câu chuyện tuy xảy ra ở những thời đại khác nhau nhưng đều nhắc chúng ta rằng phẩm giá thật sự không nằm ở quyền lực hay tài năng, mà nằm ở việc con người có thể giữ vững lương tri trước lợi ích riêng hay không. Khi một người biết đặt công đạo lên trên tư dục, họ không chỉ bảo vệ người khác mà còn gìn giữ được sự thanh thản và phúc báo cho chính mình.
Mỹ Mỹ biên dịch
