Trong xã hội hiện đại, rất nhiều người xem “tiết kiệm” là biểu hiện của sự thiếu thốn. Người ta thích nói về tận hưởng, tiêu dùng, hưởng thụ cuộc sống, còn sống giản dị thường bị Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào lịch sử, chúng ta sẽ nhận ra rằng: tiết kiệm chưa bao giờ chỉ là chuyện tiền bạc. Đó là một năng lực “kiểm soát dục vọng”, một biểu hiện của sự trưởng thành nội tâm và cũng là nền móng của phẩm đức con người.
Người xưa nói: “Tiết kiệm là gốc của đức hạnh, xa xỉ là đầu mối của tai họa.” Nghe qua tưởng như là lời giáo huấn đạo đức đơn thuần, nhưng thực ra lại rất phù hợp với những nghiên cứu tâm lý ngày nay.
Trong tâm lý học hiện đại có một khái niệm gọi là “sự trì hoãn thỏa mãn”, tức khả năng kiềm chế ham muốn tức thời để đổi lấy lợi ích lâu dài. Những người có năng lực này thường ổn định hơn về cảm xúc, tài chính, các mối quan hệ và cả sự nghiệp. Thí nghiệm nổi tiếng “kẹo marshmallow” của nhà tâm lý Walter Mischel từng cho thấy: những đứa trẻ biết chờ đợi để nhận phần thưởng lớn hơn khi trưởng thành thường có khả năng tự chủ, thành công và hạnh phúc hơn.
Thực chất, “tiết kiệm” trong văn hóa truyền thống chính là một dạng “trì hoãn dục vọng”. Không tiêu xài quá mức không phải vì không có tiền, mà vì hiểu rằng nếu con người cứ mãi chạy theo ham muốn, thì lòng sẽ ngày càng bất an.
Bởi dục vọng của con người có một đặc điểm rất lạ: nó không bao giờ biết đủ.
Khi còn nghèo, người ta nghĩ chỉ cần có tiền là hạnh phúc. Khi có tiền rồi lại muốn xe đẹp hơn, nhà lớn hơn, địa vị cao hơn. Có được thứ này rồi lại tiếp tục thấy thiếu thứ khác. Tâm lý học gọi đó là “vòng xoáy khoái lạc”, con người nhanh chóng quen với sự hưởng thụ và phải liên tục tăng mức hưởng thụ để cảm thấy thỏa mãn như cũ.
Chính vì vậy, nhiều người hiện nay tuy vật chất đầy đủ nhưng nội tâm lại ngày càng trống rỗng. Họ mua sắm để giải tỏa cảm xúc, tiêu tiền để khỏa lấp cô đơn, chạy theo hàng hiệu để tìm cảm giác được công nhận. Nhưng cảm giác ấy thường chỉ tồn tại rất ngắn. Sau đó là áp lực tài chính, sự lo âu và cảm giác hụt hẫng khó gọi thành tên.
Người xưa hiểu rất rõ điều này nên mới xem tiết chế dục vọng là một loại tu dưỡng.
Tư Mã Quang từng nói: người tiết kiệm thì ít dục vọng, mà người ít dục vọng thì dễ giữ được phẩm hạnh. Đây không phải lời nói mang tính giáo điều, mà là một quan sát rất sâu sắc về bản chất con người.
Khi ham muốn quá lớn, con người rất dễ đánh mất giới hạn đạo đức.
Có người vì muốn giàu nhanh mà lừa lọc. Có người vì muốn giữ thể diện mà vay nợ để sống sang chảnh. Có người vì muốn được người khác ngưỡng mộ mà bất chấp năng lực thật của bản thân. Rất nhiều bi kịch trong xã hội hôm nay thực chất không bắt đầu từ nghèo khó, mà bắt đầu từ lòng ham muốn vượt quá khả năng kiểm soát.
Ngày nay, mạng xã hội càng khiến điều đó trở nên nghiêm trọng hơn.
Con người liên tục nhìn thấy cuộc sống hào nhoáng của người khác: những chuyến du lịch sang trọng, xe đẹp, nhà lớn, quần áo đắt tiền. Từ đó sinh ra cảm giác thua kém và áp lực phải “sống bằng người ta”. Tâm lý học gọi đây là “so sánh xã hội”. Khi con người so sánh quá nhiều, họ rất dễ đánh mất sự hài lòng với cuộc sống hiện tại.
Vì thế, nhiều người không còn tiêu dùng vì nhu cầu thật nữa, mà tiêu dùng để chứng minh giá trị bản thân.
Nhưng giá trị thật của con người chưa bao giờ nằm ở những thứ họ khoác lên người.
Một người biết tiết chế chi tiêu, sống giản dị mà vẫn đàng hoàng, tử tế, thường có nội tâm rất vững vàng. Họ không cần dùng vật chất để che lấp cảm giác thiếu giá trị bên trong. Họ cũng không bị ngoại cảnh thao túng quá nhiều. Đây là điều mà tâm lý học hiện đại gọi là “động lực nội tại”, tức giá trị sống xuất phát từ bên trong chứ không phụ thuộc vào ánh nhìn của người khác.
Bởi vậy, tiết kiệm không phải là sống khổ hạnh cực đoan, càng không phải bủn xỉn với bản thân và người khác. Tiết kiệm chân chính là biết cái gì đáng dùng, cái gì không cần thiết; biết quý trọng công sức lao động, biết trân trọng tài nguyên, biết sống có chừng mực.
Người thật sự có phẩm đức thường không hoang phí. Không phải họ không đủ khả năng hưởng thụ, mà vì họ hiểu mọi thứ đều có cái giá của nó.
Tiêu xài vô độ không chỉ làm cạn tiền bạc, mà còn làm con người mất đi khả năng chịu đựng, khả năng biết đủ và năng lực cảm nhận những niềm vui giản dị.
Một người quen hưởng thụ quá mức sẽ rất khó quay lại cuộc sống bình thường. Giống như lời của Trương Văn Tiết: Từ giản dị sang xa xỉ thì dễ, nhưng từ xa xỉ quay lại giản dị lại vô cùng khó khăn.
Đó cũng là lý do vì sao nhiều gia đình giàu có chỉ qua một hai thế hệ đã suy bại. Không phải vì họ thiếu tiền, mà vì con cháu quen hưởng thụ nhưng không còn năng lực chịu khổ, không hiểu giá trị của lao động và cũng không biết tiết chế ham muốn.
Tâm lý học hiện đại cũng chỉ ra rằng những người trưởng thành thật sự thường có khả năng sống tối giản hơn trong tâm hồn. Họ không cần quá nhiều thứ để cảm thấy hạnh phúc. Họ biết tập trung vào những điều có ý nghĩa lâu dài như sức khỏe, gia đình, nhân phẩm, sự bình an nội tâm và các mối quan hệ chân thành.
Ngược lại, khi con người quá lệ thuộc vào vật chất để tìm niềm vui, họ rất dễ rơi vào trạng thái bất an kéo dài. Vì vật chất luôn có thể mất đi, còn lòng tham thì không có điểm dừng.
Thật ra, điều quý giá nhất mà tiết kiệm mang lại không phải là tiền để dành, mà là sự tự do trong tâm hồn.
Một người không bị dục vọng lôi kéo sẽ sống nhẹ hơn, bình tĩnh hơn và ít bị hoàn cảnh thao túng hơn. Họ không phải đánh đổi đạo đức để duy trì lối sống vượt quá khả năng của mình. Họ cũng không cần sống trong áp lực phải hơn thua với người khác.
Trong một thời đại mà con người liên tục bị kích thích mua sắm, hưởng thụ và phô bày bản thân, thì biết sống tiết chế đã trở thành một năng lực rất đáng quý.
Bởi sau cùng, giàu có thật sự không nằm ở việc sở hữu bao nhiêu, mà nằm ở chỗ một người có thể kiểm soát được bao nhiêu ham muốn của chính mình.
Tú Uyên biên tập
