Người xưa thường dùng thiên tượng để nói đạo lý nhân sinh. Trời đất vốn không biết nói, nhưng mưa nắng, gió bão, bốn mùa thay đổi đều đang âm thầm giảng cho con người cách sống.
Trước cơn mưa lớn, bầu trời thường oi bức khác thường, cuồng phong nổi lên, mây đen kéo tới. Đó là lúc âm dương mất cân bằng, khí cơ xung đột nên tất sinh biến hóa.
Đời người cũng vậy. Một người nếu quá cuồng vọng, quá kiêu căng, quá tự mãn, thì thường đã bắt đầu bước tới mép của tai họa mà bản thân không hay biết. Cổ nhân gọi đó là: “Vật cực tất phản.”
Nước đầy thì tràn.
Trăng tròn rồi khuyết.
Hoa nở cực thịnh cũng là lúc bắt đầu úa tàn.
Thế gian này, rất nhiều việc hỏng đi không phải vì thiếu, mà vì “quá”.
Quá nóng nảy nên mất lý trí.
Quá tự tin nên không nghe lời can gián.
Quá hơn thua nên tự chuốc oán hận.
Quá phô trương nên hao tổn phúc phần.
Người xưa hiểu rất rõ đạo lý ấy nên đặc biệt coi trọng ba chữ:
“Khiêm” — biết hạ mình.
“Tĩnh” — giữ lòng ổn định.
“Liễm” — biết thu bớt sự sắc bén của bản thân.
Lão Tử từng nói: “Không tự thấy mình đúng thì mới sáng suốt, không tự cho mình là phải thì mới được người kính phục.” Ảnh internet.
Trong Đạo Đức Kinh, Lão Tử từng nói: “Không tự thấy mình đúng thì mới sáng suốt, không tự cho mình là phải thì mới được người kính phục.”
Lời này nghe qua tưởng mềm yếu, nhưng thật ra lại là trí huệ rất sâu. Người càng non nớt càng thích chứng minh bản thân. Người càng từng trải càng hiểu rằng thắng người chưa chắc là thắng, giữ được lòng người mới là khó.
Nhìn lại lịch sử, rất nhiều bi kịch đều bắt đầu từ chữ “cuồng”.
Hạng Vũ sức mạnh hơn người, khí phách ngút trời, từng phá Tần diệt Sở, chư hầu khiếp sợ. Nhưng cũng bởi quá tự phụ, không nghe lời can gián của Phạm Tăng, cuối cùng để vuột mất thiên hạ vào tay Lưu Bang.
Khi Hồng Môn Yến mở ra, Phạm Tăng nhiều lần khuyên nên trừ hậu họa, nhưng Hạng Vũ do dự rồi khinh suất bỏ qua cơ hội. Sau này, khi đại thế đảo chiều, ông than rằng:
“Trời muốn diệt ta.”
Nhưng thật ra, có nhiều tai họa không phải do trời đất vô tình, mà là do lòng người tự đẩy mình tới bước ấy.
Ngược lại, người chân chính có đại bản lĩnh thường rất khiêm hòa.
Tăng Quốc Phiên cả đời luôn lấy chữ “kính” và chữ “tĩnh” để tự răn mình. Ông từng nói:
“Người gặp đại sự càng phải giữ tâm bình khí hòa.”
Ông biết rõ rằng, khi con người đắc ý nhất cũng là lúc dễ sinh tự mãn nhất; mà tự mãn lại chính là khe nứt đầu tiên của thất bại.
Cho nên cổ nhân tu dưỡng bản thân không chỉ là học tri thức, mà còn là học cách “thu” lại cái tâm đang ngày càng phóng túng.
Thu bớt nóng nảy.
Thu bớt tranh thắng.
Thu bớt cái tôi quá lớn.
Bởi nhiều khi, thứ thật sự hủy hoại một con người không phải nghịch cảnh bên ngoài, mà là sự cuồng vọng bên trong.
Có người vừa có chút thành tựu liền xem thường người khác.
Có người có chút tiền tài liền quên mất đạo nghĩa.
Có người đúng được vài lần liền cho rằng mình luôn đúng.
Nhưng trời đất rất công bằng.
Cây càng cao càng đón gió lớn.
Người càng cuồng càng dễ chuốc họa.
Cho nên người xưa mới dạy: “Đắc ý chớ quá vui, thất ý chớ quá buồn.” Bởi đời người giống như thủy triều lên xuống. Không ai mãi đứng trên đỉnh cao, cũng không ai mãi ở dưới vực sâu.
Không ai mãi đứng trên đỉnh cao, cũng không ai mãi ở dưới vực sâu.
Biết tiến biết lui mới là trí huệ.
Biết khiêm nhường mới giữ được phúc lâu dài.
Người thật sự từng trải thường sẽ dần trở nên điềm đạm.
Không phải vì họ yếu đi, mà vì họ hiểu rằng:
Ngẩng đầu nhìn trời đất mới biết con người nhỏ bé; trải qua đủ thăng trầm mới hiểu khiêm nhường là phúc.
“Thiên cuồng tất hữu vũ, nhân cuồng tất hữu họa.”
Đó không chỉ là lời cảnh tỉnh, mà còn là một cách xử thế của cổ nhân để lại cho hậu thế.
Khi thuận cảnh, phải giữ sự tỉnh táo.
Khi đắc ý, phải giữ lòng khiêm hòa.
Khi có năng lực, càng phải biết tiết chế bản thân.
Bởi người biết cúi đầu đúng lúc, mới có thể đi đường dài.
Khai Tâm biên tập
