CHUYỆN UBND TPHCM QUYẾT ĐỊNH MUA “VƯỜN XUÂN TRUNG NAM BẮC” - SỰ KIỆN CHẤN ĐỘNG MỘT THỜI VÀ Ý NGHĨA LỚN CẦN PHẢI NHẮC NHỚ
Đầu thập niên 1990, đời sống kinh tế xã hội Việt Nam đối mặt với muôn vàn thử thách khi vừa bước ra khỏi thời kỳ khủng hoảng, bắt đầu hành trình Đổi mới với hành trang nghèo nàn và lạm phát rình rập. Giữa bối cảnh ngân sách eo hẹp, hạ tầng đô thị còn nhiều thiếu thốn và đời sống nhân dân gieo neo, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã đưa ra một quyết sách gây chấn động dư luận đương thời. Đó là việc chi 100.000 USD từ nguồn ngân sách dự phòng của nhà nước để mua lại tác phẩm "Vườn xuân Trung Nam Bắc" của danh họa Nguyễn Gia Trí. Đây không thuần túy là một thương vụ thương mại mỹ thuật thông thường, mà đã trở thành một cuộc sát hạch cân não về tư duy quản lý văn hóa, bản lĩnh chính trị và tầm nhìn di sản ở một giai đoạn chuyển giao lịch sử độc nhất vô nhị.
Kiệt tác "Vườn xuân Trung Nam Bắc" là kết tinh của toàn bộ tinh hoa nghệ thuật sơn mài được Nguyễn Gia Trí lên phác thảo và thực hiện ròng rã suốt hai mươi năm, từ năm 1969 đến năm 1989. Tác phẩm sở hữu kích thước khổng lồ với chiều cao 2 mét và chiều rộng 5,4 mét, được ghép lại từ chín bức rời, đúc kết trọn vẹn cả cuộc đời lao động sáng tạo của danh họa. Để hoàn thành bức tranh trong điều kiện thời bao cấp cực kỳ ngặt nghèo, gia đình họa sĩ đã phải bán dần các tài sản có giá trị để mua từng thếp vàng ròng, từng lớp sơn ta Phú Thọ và vỏ trứng. Dù phải gánh chịu những cơn tai biến mạch máu não liên tiếp từ năm 1988 khiến thể trạng suy kiệt, người họa sĩ già vẫn kiên trì thực hiện những nhát mài cuối cùng. Bức tranh không chỉ là đỉnh cao kỹ nghệ của một bậc thầy mà còn mang chở lời nguyện cầu bình an, khát vọng thống nhất lòng người sau những năm dài đất nước chia cắt.
1. Tiến trình thương vụ và làn sóng phản đối mang tính giáo điều
Năm 1991, sau khi tác phẩm được hoàn thành trọn vẹn, lãnh đạo chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh cùng giới chuyên môn mỹ thuật đã nhận thức được tầm vóc vĩ đại và tính độc bản của kiệt tác này. Sau các phiên thảo luận và định giá chuyên môn, Ủy ban Nhân dân Thành phố quyết định trích ngân sách số tiền tương đương khoảng 600 triệu đồng thời bấy giờ để mua lại bức tranh trực tiếp từ gia đình họa sĩ nhằm chuyển giao cho Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh lưu giữ lâu dài. Quyết định chi một khoản ngoại tệ mạnh vô tiền khoáng hậu trong bối cảnh xã hội còn nhiều thiếu thốn ngay lập tức châm ngòi cho một cuộc tranh luận dữ dội trên các diễn đàn báo chí và cơ quan quản lý.
Làn sóng phản đối ban đầu tập trung vào khía cạnh tài chính công mục. Nhiều ý kiến gay gắt cho rằng việc dùng một gia tài khổng lồ có thể xây dựng được nhiều trường học, bệnh viện hay cứu đói cho hàng ngàn người chỉ để sở hữu một tác phẩm nghệ thuật treo tường là hành vi xa xỉ, lãng phí và phi thực tế của nhà quản lý. Tuy nhiên, đỉnh điểm của cuộc khủng hoảng truyền thông lúc bấy giờ không nằm ở giá trị kinh tế mà nằm ở các cuộc tấn công trực diện vào lý lịch chính trị của tác giả.
Tiêu biểu cho phe phản đối là nhóm của Bác sĩ Ngô Văn Quỹ, một người hoạt động cách mạng cựu trào mang tư duy hệ tư tưởng đóng kín. Ông Quỹ cùng các cộng sự đã liên tục gửi đơn thư, thậm chí được dư luận thời đó gọi là những bức "huyết thư" vì tính chất kịch liệt và quyết tử, phản đối quyết liệt gửi vượt cấp lên Văn phòng Bộ Chính trị, Ban Tư tưởng Văn hóa Trung ương và Ủy ban Nhân dân Thành phố. Nội dung các bức đơn thư này xoáy sâu vào lịch sử cá nhân của Nguyễn Gia Trí, quy buộc ông là một họa sĩ có tư tưởng đối lập khi từng là đảng viên cốt cận của Việt Nam Quốc dân Đảng, từng dùng ngòi bút phục vụ các diễn đàn thời Tự Lực Văn Đoàn và lựa chọn ở lại Sài Gòn sau năm 1954 dưới chế độ cũ.
Bên cạnh việc công kích nhân thân họa sĩ, nhóm phản đối còn áp đặt lăng kính giáo điều để phê phán nội dung tác phẩm. Họ quy kết hình ảnh các thiếu nữ ba miền mặc áo dài thướt tha múa hát, vui chơi giữa thiên nhiên mùa xuân là biểu hiện của lối sống ủy mị, mang nặng tư tưởng tiểu tư sản và tàn dư của giai cấp bóc lột, đi ngược lại định hướng thẩm mỹ xã hội chủ nghĩa vốn phải ca ngợi công nông binh lao động sản xuất và chiến đấu. Đơn thư cảnh báo hành vi mua tranh là sự mơ hồ giai cấp, mất cảnh giác cách mạng và yêu cầu phải hủy bỏ thương vụ, tịch thu bức tranh thay vì dùng tiền mua, đồng thời phải kỷ luật nghiêm khắc những người đề xuất mua tranh.
2. Lá chắn khoa học của Hội đồng Nghệ thuật và bản lĩnh của người đứng đầu
Trước áp lực chính trị đè nặng, thương vụ mua tranh có nguy cơ bị bóp nghẹt nếu chính quyền thành phố chọn giải pháp an toàn là đình chỉ để thẩm tra lý lịch theo lối mòn cũ. Lúc này, Hội đồng Nghệ thuật gồm các bậc lão thành và họa sĩ uy tín đã đứng ra làm một lá chắn khoa học và mỹ học vững chắc để hóa giải các cáo buộc giáo điều. Hội đồng đã tách bạch hoàn toàn nhân thân tác giả ra khỏi giá trị trường tồn của tác phẩm, phân tích dưới góc độ khoa học rằng Nguyễn Gia Trí là người có công chuyển đổi sơn mài từ nghề mỹ nghệ thủ công thành chất liệu hội họa đỉnh cao mang tầm quốc tế và việc để mất kiệt tác này là một tội lỗi với lịch sử mỹ thuật dân tộc.
Về mặt nội hàm thẩm mỹ, Hội đồng chứng minh cấu trúc cấu thành của bức tranh chính là biểu tượng của tinh thần hòa hợp, đại đoàn kết dân tộc khi đưa hình ảnh thiếu nữ ba miền Trung Nam Bắc quần tụ trong một không gian lễ hội, hoàn toàn thống nhất với đường lối tư duy mới của đất nước. Đồng thời, các nhà chuyên môn đưa ra cảnh báo về việc các nhà sưu tập từ Pháp, Nhật Bản, Đài Loan đang tìm mọi cách tiếp cận gia đình họa sĩ với những tấm séc trắng để đưa bức tranh ra nước ngoài, đặt chính quyền trước tình thế phải hành động ngay lập tức để ngăn chặn tình trạng chảy máu cổ vật.
Sự sắc bén của Hội đồng Nghệ thuật sẽ không thể hiện thực hóa nếu thiếu đi dấu ấn chỉ đạo mang tính quyết định của Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt ở tầm vĩ mô và sự dũng cảm trực tiếp của Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh lúc bấy giờ là ông Nguyễn Vĩnh Nghiệp. Ở cấp Trung ương, ông Võ Văn Kiệt với tư tưởng cởi mở thời kỳ đầu Đổi mới đã tạo ra một hành lang an toàn về chính trị, hóa giải các áp lực kiểm tra từ các ban ngành bảo thủ, tạo điểm tựa vững chắc cho cấp dưới hành động.
Tại địa phương, ông Nguyễn Vĩnh Nghiệp đã thể hiện một bản lĩnh xuất sắc khi đứng mũi chịu sào trước bão dư luận. Ông gạt bỏ tư duy địch ta hẹp hòi, tuyên bố bảo lãnh nhân thân cho danh họa Nguyễn Gia Trí và khẳng định tiền bạc tiêu rồi có thể làm lại được, nhưng báu vật quốc gia một khi đã mất đi thì vĩnh viễn không thể tìm lại. Ông Nguyễn Vĩnh Nghiệp đã đích thân đến thăm họa sĩ già với thái độ cầu thị, kính cẩn, thuyết phục gia đình bằng lời cam kết thành phố mua tranh không để cất kho lãnh đạo mà để đưa vào bảo tàng phục vụ nhân dân, chạm đúng tâm nguyện cuối đời của người nghệ sĩ.
3. Lễ bàn giao lịch sử và giá trị trường tồn qua thời gian
Năm 1991, buổi lễ bàn giao tác phẩm "Vườn xuân Trung Nam Bắc" đã diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh trong một bầu không khí trang nghiêm nhưng cũng đầy sự giải tỏa. Điểm đặc biệt của sự kiện là sự vắng mặt của chính danh họa Nguyễn Gia Trí do thể trạng suy kiệt và cốt cách ẩn sĩ cả đời lánh xa chốn quyền lực và danh vọng nghị trường. Vợ và các con của ông cùng các học trò thân cận đã thay mặt hoàn tất thủ tục tiếp nhận số tiền 100.000 USD từ ngân sách thành phố do Ủy ban Nhân dân cấp.
Sự hiện diện của Chủ tịch Nguyễn Vĩnh Nghiệp cùng giới văn nghệ sĩ và Hội đồng Nghệ thuật trước bức tường treo chín tấm sơn mài ghép hoàn chỉnh rộng tới mười hai mét vuông đã đánh dấu chiến thắng của tư duy đổi mới văn hóa trước sự ồn ào giáo điều. Hồ sơ tiếp nhận bức tranh mang số đăng ký BTMT 06 được ký kết chính thức, biến tác phẩm thành tài sản công phục vụ rộng rãi quần chúng thưởng ngoạn. Để vinh danh kiệt tác, bảo tàng đã dành riêng một gian phòng trưng bày đặc biệt có trang bị hệ thống máy điều hòa nhiệt độ ổn định để bảo quản lâu dài.
Ngay sau khi bảo tàng mở cửa đón công chúng, một nhà sưu tập nghệ thuật người Bỉ khi đến tham quan đã bàng hoàng trước vẻ đẹp của tác phẩm và lập tức đề xuất mua lại với mức giá 1 triệu USD, gấp mười lần số tiền chính quyền thành phố vừa chi trả. Lời đề nghị triệu đô bị từ chối này đã lập tức dập tắt mọi sự công kích về tính lãng phí trước đó, chứng minh năng lực thẩm định và đầu tư văn hóa xuất sắc của chính quyền thời kỳ Đổi mới. Trước những giông bão hướng vào mình, họa sĩ Nguyễn Gia Trí giữ một sự im lặng tuyệt đối cho đến khi qua đời vào năm 1993, để lại lời dặn dò rằng thời gian và các thế hệ mai sau sẽ là bộ lọc công bằng nhất cho nghệ thuật chân chính.
Nhìn lại lịch sử sau hơn ba thập kỷ, quyết sách mua bức tranh "Vườn xuân Trung Nam Bắc" năm 1991 đã vượt qua mọi định kiến nhất thời để trở thành một hình mẫu kinh điển trong quản lý di sản. Tác phẩm đã được Nhà nước chính thức công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2013. Bất chấp sự cố đáng tiếc vào năm 2019 khi bề mặt sơn mài bị tổn hại do quá trình bảo dưỡng sai phương pháp từ phía đơn vị quản lý, tác phẩm vẫn là di sản vô giá, một chứng nhân lịch sử hào hùng cho thấy khi người lãnh đạo có đủ dũng khí vượt qua rào cản cơ chế và định kiến chính trị, họ có thể giữ lại được cả hồn cốt văn hóa cho muôn đời sau.
NGUYÊN HƯNG
(Trích từ Folder tư liệu Mỹ thuật miền nam - phiên bản rút gọn)
