Có người từng nói, điều đáng tiếc nhất của một đời người không phải là nghèo khó hay thất bại, mà là khi thành công lại quên mất những người từng đưa mình đi qua những ngày gian khó nhất. Câu chuyện về Diệp Cảnh Du và lão Vương chính là một lời nhắc nhở sâu sắc về giá trị của lòng biết ơn và cái giá phải trả khi con người đánh mất cội nguồn của mình.
Diệp Cảnh Du vốn là một thư sinh mồ côi, sống trong căn nhà tranh xiêu vẹo ở huyện Lạc Thủy. Ban ngày chàng lên núi chẻ củi, tối về miệt mài đọc sách dưới ngọn đèn dầu leo lét. Cuộc sống thiếu thốn trăm bề, nhưng chàng luôn nuôi khát vọng học vấn. Người trong làng ai có gì giúp nấy, nhưng người cưu mang chàng nhiều nhất lại là lão Vương – một ông lão nghèo chỉ có mảnh ruộng nhỏ và con trâu già là tài sản quý giá nhất.
Khi Cảnh Du thi đỗ Hương cống nhưng không có tiền lên kinh ứng thí, lão Vương đã lặng lẽ dắt con trâu duy nhất ra chợ bán, gom toàn bộ số bạc đưa cho chàng làm lộ phí. Cảm động trước ân tình ấy, Cảnh Du quỳ xuống nghẹn ngào mà thề rằng: “Nếu mai sau thành đạt mà quên người, con xin tự hổ thẹn với lương tâm mình.” Lão Vương chỉ mỉm cười hiền hậu rồi nói: “Ta không cần con báo đáp, chỉ mong con đừng quên mình đã bước lên từ đâu.”
Nhờ số bạc ấy, Cảnh Du lên kinh và đỗ Trạng nguyên, trở thành vị quan trẻ tuổi đầy tài năng. Nhưng khi bước chân vào chốn quan trường, giữa những ánh mắt coi trọng xuất thân và địa vị, lòng người dần đổi khác. Đến khi lão Vương lặn lội hàng trăm dặm lên kinh thăm chàng, trên tay chỉ có đôi giày vải tự khâu và chiếc khăn cũ làm quà, Cảnh Du lại bảo gia nhân: “Ta không quen người này.”
Có lẽ, chính từ giây phút ấy, phúc báo của Cảnh Du đã âm thầm rời đi.
Điều khiến người đời day dứt không phải vì lão Vương nghèo hay Cảnh Du giàu, mà bởi người từng cúi đầu nhận ân nghĩa năm xưa lại quay lưng với chính ân nhân của mình. Lòng biết ơn một khi bị thay thế bằng sự hư vinh và sĩ diện thì điều mất đi trước tiên không phải là một mối quan hệ, mà là nền tảng đạo đức của một con người.
Đáng quý hơn cả là lão Vương chưa từng oán trách. Ông không kể công, cũng không đòi hỏi được báo đáp. Ngay cả khi bị từ chối ngay trước cổng phủ, ông vẫn tìm cách giữ thể diện cho người học trò mà mình từng hết lòng giúp đỡ. Bởi người cho đi bằng lòng chân thành vốn chưa bao giờ tính toán điều sẽ nhận lại.
Thế nhưng, lòng người có thể che giấu, còn nhân cách thì không. Khi biết chuyện, Hoàng đế chỉ hỏi Cảnh Du một câu: “Ngay cả ân nhân còn không dám nhận, sau này liệu có thể hết lòng vì bá tánh hay không?” Chỉ một câu hỏi ấy cũng đủ nói lên vì sao Cảnh Du bị bãi chức. Một người làm quan không chỉ cần tài năng, mà cần biết ơn, trọng nghĩa và giữ chữ tín. Nếu ngay cả người đã cứu cuộc đời mình còn sẵn sàng phủ nhận, thì khi đứng trước quyền lực, tiền bạc và lợi ích, họ sẽ chọn điều gì?
Đến khi Cảnh Du nhận ra lỗi lầm, hối hận và vội vã trở về quê hương, lão Vương đã qua đời hơn một tháng. Trước nấm mộ đơn sơ, chàng ôm đôi giày vải cùng chiếc khăn cũ mà khóc nghẹn. Lời hứa năm xưa đã trở thành lời thề ứng nghiệm theo cách đau đớn nhất. Điều khiến con người hối hận nhất không phải là làm sai, mà là nhận ra quá muộn. Khi muốn xin lỗi, sửa lỗi thì người đó đã không còn nữa.
Từ ngàn đời nay, lòng biết ơn luôn được xem là gốc rễ của đạo đức.
Nho giáo dạy: “Ẩm thủy tư nguyên” – uống nước phải nhớ nguồn.
Phật giáo coi báo ân là một trong những hạnh lớn của người tu hành.
Ông cha ta cũng căn dặn: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.”
Ba hệ tư tưởng khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một chân lý: một con người có thể chưa giàu có, chưa thành đạt, nhưng nếu còn giữ được lòng biết ơn thì vẫn còn giữ được gốc rễ của nhân cách. Ngược lại, khi đánh mất ân nghĩa, họ cũng đang từng bước đánh mất chữ tín, phúc đức và nền tảng để công danh được bền lâu.
Trong cuộc đời, không ai tự mình đi đến thành công. Sau mỗi bước tiến đều có bóng dáng của những người đã âm thầm nâng đỡ, động viên hoặc hy sinh vì chúng ta. Biết ghi nhớ những ân nghĩa ấy không chỉ là một phép ứng xử đẹp, mà còn là cách gìn giữ phẩm giá và nuôi dưỡng phúc báo cho chính mình.
Tú Uyên biên tập
