Trong đời có một kiểu người nhìn qua tưởng rất bình thường, thậm chí chẳng có bao nhiêu năng lực. Nhưng người khác lại không dễ đối phó với họ. Không phải vì họ mạnh, mà bởi phía sau họ có một chỗ dựa khiến người khác phải dè chừng.
Người xưa có một cách ví von rất hình tượng cho tình thế ấy:
“Thành hồ xã thử” – cáo trong thành, chuột trong đền thờ thần đất.
Điển cố này xuất phát từ Án Tử Xuân Thu: Cáo làm hang trong tường thành, chuột làm tổ trong đền xã. Muốn bắt cáo thì khó vì sợ phá thành; muốn bắt chuột thì khó vì sợ làm hỏng đền. Những con vật vốn nhỏ bé ấy nhờ nương vào nơi không thể tùy tiện phá bỏ mà trở nên khó trừ.
Cái sâu sắc của điển cố không nằm ở con cáo hay con chuột, mà ở chữ “nương”.
Một kẻ yếu nếu đứng một mình thì không đáng sợ. Nhưng khi họ ẩn mình trong một thế lực lớn, dựa vào một cơ cấu, một danh nghĩa hay một mối quan hệ mà người khác không thể dễ dàng động tới, cái khó lúc ấy không còn nằm ở bản thân họ. Cái khó nằm ở chỗ họ đang đứng.
Đây cũng là điều được phản ánh trong một câu chuyện thời Đông Tấn. Khi Vương Đôn muốn trừ Lưu Ngỗi, Tạ Côn đã dùng hình ảnh “cáo trong thành, chuột trong xã” để can gián. Lời ví von cho thấy muốn xử lý một người đôi khi không thể chỉ nhìn vào người ấy, mà phải nhìn cả mạng lưới và hoàn cảnh đang che chở cho họ.
Đó là một cách nhìn rất đặc trưng của người xưa: nhìn sự việc không chỉ ở bề mặt, mà nhìn vào thế đứng phía sau.
Trong xử thế cũng vậy. Có những chuyện càng nóng vội càng dễ hỏng. Thấy một người làm điều không đúng, lập tức muốn vạch trần, đối đầu hoặc loại bỏ họ có thể tạo ra một hậu quả lớn hơn điều mình đang muốn giải quyết. Bởi phía sau một cá nhân có thể còn là gia đình, quan hệ, danh nghĩa, lợi ích hoặc một trật tự rộng lớn hơn.
Cho nên, trí tuệ không chỉ là nhìn thấy điều sai, mà còn là biết điều gì nên động vào, động bằng cách nào và động vào lúc nào.
Đây gần với tinh thần “thận” và “trí” trong tư tưởng truyền thống. Người có trí không phải người lúc nào cũng ra tay nhanh nhất. Có khi họ chính là người biết dừng lại lâu hơn người khác một bước để nhìn cho rõ toàn cục.
Nhưng điển cố này còn có một tầng nghĩa khác.
Nếu vì sợ làm tổn thương “thành” mà cứ để mặc “cáo” trú ngụ, nếu vì giữ gìn vẻ ngoài của “ngôi đền” mà dung túng “chuột” sinh sôi, thì lâu ngày chính nơi che chở ấy cũng bị phá hoại từ bên trong.
Vì vậy, nương dựa có thể giúp một người tồn tại, nhưng cũng có thể trở thành nơi che giấu cái xấu. Điều này không chỉ đúng với việc trị sự mà còn đúng với mỗi con người. Một người quen dựa vào gia thế, tiền bạc, quyền lực hay các mối quan hệ để tránh đối diện với sai lầm của mình sẽ rất dễ đánh mất khả năng tự đứng bằng đôi chân của chính mình.
Chỗ dựa lớn nhất, xét cho cùng vẫn là đức và năng lực của bản thân.
Người xưa coi trọng tu thân trước khi xử thế cũng bởi lẽ ấy. Nếu bên trong đủ vững, con người không cần liên tục tìm một “bức tường thành” để bảo vệ mình. Còn nếu bên trong trống rỗng, dù có bao nhiêu chỗ dựa bên ngoài, sự tồn tại ấy vẫn luôn phụ thuộc vào người khác.
“Thành hồ xã thử” vì thế không đơn thuần nói về những kẻ biết tìm nơi nương náu. Nó còn nhắc người đời một điều tinh tế hơn: Đừng chỉ nhìn một người đang mạnh hay yếu, hãy nhìn xem họ đang đứng ở đâu, dựa vào điều gì và điều gì khiến người khác phải dè chừng khi đối diện với họ.
Và quan trọng hơn, khi chính mình cần một chỗ dựa, hãy chọn thứ có thể làm mình trưởng thành, chứ đừng chọn thứ giúp mình che giấu khuyết điểm.
Bởi một bức tường có thể che chở con cáo trong một thời gian. Một ngôi đền có thể dung chứa con chuột trong một thời gian. Nhưng không có chỗ dựa nào có thể thay thế cho sự tu dưỡng của một con người.
Dựa vào thế lực là kế tạm thời. Dựa vào chính mình mới là nền tảng lâu dài.
Mỹ Mỹ biên tập
