Ấm Mạn Sinh – Bước ngoặt văn nhân hóa của tử sa
1. Ấm Mạn Sinh là gì?
Trần Hồng Thọ (1768–1822), tự Tử Cung, hiệu Mạn Sinh (曼生), người Tiền Đường, Chiết Giang (nay thuộc Hàng Châu), là một nhân vật rất nổi tiếng trong giới văn nhân thời Thanh. Ông tinh thông thư pháp, hội họa và triện khắc, được xếp vào nhóm “Tây Lăng Bát Gia” – tám danh gia lừng danh về triện khắc.
Năm Gia Khánh thứ 6, ông đỗ Bạt Cống; về sau từng giữ chức huyện lệnh Lật Dương, vùng đất giáp với Nghi Hưng. Trong thời gian làm quan, ông được đánh giá là liêm minh, quả quyết, có nhiều việc làm đáng kể như khuyến khích văn học, tu sửa địa chí và tổ chức cứu tế.
Chính trong thời gian này, Trần Hồng Thọ kết giao với các thợ gốm nổi tiếng ở Nghi Hưng, đặc biệt là anh em nhà họ Dương (chủ yếu là Dương Bành Niên). Ông phụ trách thiết kế dáng ấm, giao cho các nghệ nhân chế tác phôi, sau đó cùng các văn hữu đề minh văn và khắc chữ.
Bằng cách ấy, ông đã đưa tạo hình, văn học, hội họa và triện khắc hợp nhất trong một chiếc ấm, thể hiện phong thái “thi – thư – họa tam vị nhất thể” của văn hóa văn nhân Trung Hoa. Nhờ đó, tử sa thoát khỏi phong cách trang trí thuần thủ công của “tượng khí”, để bước vào một cảnh giới nghệ thuật cao hơn.
Dòng ấm này về sau được người đời gọi là “ấm Mạn Sinh”.
2. Vì sao nói ấm Mạn Sinh khai sáng một thời đại mới?
Sau thời Cung Xuân và Thời Đại Bân, nghệ thuật tử sa đã đạt đến trình độ rất cao. Tuy nhiên, đến thời Càn Long, phong khí xã hội chuộng sự xa hoa, cầu kỳ, khiến nhiều tác phẩm tử sa dần rơi vào lối trang trí rườm rà và mô phỏng lặp lại.
Trong bối cảnh đó, Trần Mạn Sinh đem tinh thần văn nhân của mình đưa vào tử sa.
Ông kết hợp:
• sự thanh thoát của hội họa
• sự phóng khoáng của thư pháp
• vẻ cổ phác của kim thạch
để thiết kế nên một loạt kiểu ấm mới. Những dáng ấm này giản dị, cổ kính, loại bỏ sự phù hoa, tạo nên một phong cách hoàn toàn khác với xu hướng đương thời.
Sự hợp tác giữa người thiết kế – người chế tác – người khắc chữ đã hình thành nên một dòng ấm mang tinh thần sáng tạo tập thể, đồng thời mở ra một thời kỳ mới cho nghệ thuật tử sa.
Từ đó, ấm tử sa không còn chỉ là dụng cụ pha trà, mà trở thành một chỉnh thể nghệ thuật có tư tưởng và cá tính.
3. Minh văn trên ấm Mạn Sinh
Trước thời Trần Mạn Sinh, trên nhiều ấm tử sa đã xuất hiện minh văn, nhưng nội dung thường khá đơn giản và ít hàm ý.
Đến Mạn Sinh, minh văn trở thành một phần quan trọng của nghệ thuật chiếc ấm. Các câu chữ thường ngắn gọn, hàm súc, vừa hợp với dáng ấm vừa hàm chứa ý vị triết lý. Nhờ vậy, chiếc ấm trở thành vật để đọc và thưởng.
Một điểm quan trọng nữa của dòng ấm này là sự kết hợp giữa “danh sĩ” và “danh công”. Nét chữ của Trần Mạn Sinh hùng kiện, mộc mạc, giàu khí kim thạch, trong khi phôi ấm của họ Dương lại giản dị, quy chỉnh, công phu chuẩn xác. Hai yếu tố này bổ trợ cho nhau, đưa nghệ thuật tử sa bước sang một cảnh giới mới.
Cố Cảnh Châu từng nói về ấm Mạn Sinh:
“Ấm nhờ chữ mà quý, chữ nương ấm mà truyền.”
Một số đặc điểm thường thấy trên ấm Mạn Sinh
• Minh văn thường khắc trên vai hoặc bụng ấm, đặc biệt, chữ thường phủ kín cả vai và bụng, chiếm không gian lớn, vô cùng bắt mắt.
• Có ấn ký "A Man Đà Thất" (阿曼陀室) hoặc "Tang Liên Lý Quán" (桑连理馆) …
• Ấn lớn của Trần Mạn Sinh thường đóng ở giữa đáy ấm, trong khi ấn của người thợ (thường là tiểu ấn “Bành Niên”) được đặt dưới quai hoặc trong nắp. (đi ngược với truyền thống trước đấy của Nghi Hưng, đáy ấm là nơi đóng triện của thợ gốm)
Nếu nhìn toàn bộ lịch sử tử sa, Mạn Sinh hồ không chỉ là một dòng ấm nổi tiếng, mà còn là một cột mốc văn hóa, đánh dấu quá trình văn nhân hóa của nghệ thuật tử sa.
Nguồn: Facebook Mai
