Hành trình của trà qua chùa Thiền, xã hội võ gia và trà đạo đã để lại dấu ấn trong đời sống Nhật Bản hôm nay.
Ở Nhật Bản, trà là thức uống quá đỗi quen thuộc. Trong tủ lạnh của cửa hàng tiện lợi, trà xanh, trà rang, trà gạo rang và trà ô long chiếm nhiều chỗ. Máy bán hàng tự động quanh năm có trà nóng lẫn trà lạnh. Tại nhà hàng, khách thường được mời một tách trà trước bữa ăn. Trà quen thuộc tới mức dường như chẳng cần giới thiệu. Nhưng những chai trà trên phố Nhật hôm nay có một lịch sử rất dài.
Trà từ Trung Quốc thời Đường đến Nhật Bản
Những ghi chép rõ ràng sớm nhất về việc uống trà ở Nhật có thể lần về thời Heian. Năm 815, Thiên hoàng Saga đi thăm vùng Ōmi; tại chùa Banshaku-ji, nhà sư Eichū dâng trà đã nấu cho ông. Sự việc được chép trong Nihon Kōki (Nhật Bản Hậu Kỷ).
Eichū từng học tập lâu năm tại Trung Quốc thời Đường. Lúc đó, sư tăng Nhật Bản và các đoàn sứ thần sang nhà Đường thường xuyên qua lại giữa hai nước, mang về kinh Phật, chế độ, kiến trúc và nếp sống. Thói quen uống trà cũng theo những cuộc giao lưu ấy đến Nhật.
Văn hóa trà của Trung Quốc thời Đường đã khá phát triển. Lá trà được chế biến thành bánh; khi uống, người ta nghiền rồi nấu. Trà kinh của Lục Vũ mô tả tỉ mỉ việc hái, chế biến trà, dụng cụ và cách uống. Bên cạnh nhu cầu giải khát, trà dần trở thành một tập quán văn hóa. Sang Nhật Bản, cách uống ấy chủ yếu lưu truyền trong cung đình và các ngôi chùa. Thiên hoàng Saga từng khuyến khích trồng trà ở một số vùng.
Dẫu vậy, việc uống trà thời Heian sơ kỳ chưa thành thói quen lâu bền của toàn xã hội Nhật. Khi các chuyến sứ sang Đường chấm dứt, ảnh hưởng văn hóa thời Đường suy giảm, phong khí uống trà ban đầu cũng lắng xuống. Phải vài thế kỷ sau trà mới lại được chú ý.
Nhà sư Eisai mang trà từ thời Tống trở về
Cuối thế kỷ 12, nhà sư Nhật Bản Eisai hai lần sang Trung Quốc thời Tống. Cách uống trà lúc ấy khác thời Đường. Người thời Tống chuộng điểm trà: nghiền trà thành bột, rót nước nóng rồi dùng chổi trà đánh lên. Cách pha matcha của Nhật ngày nay có quan hệ lịch sử mật thiết với truyền thống ấy.
Nhà sư Nhật Bản Myoan Eisai. Ảnh: Wiki
Năm 1191, Eisai trở về Nhật, mang theo hạt trà và truyền bá cách uống trà thời Tống. Ông tin trà có lợi cho việc dưỡng sinh. Năm 1214, khi tướng quân Mạc phủ Kamakura là Minamoto no Sanetomo không khỏe, Eisai dâng trà cùng tác phẩm Kissa Yōjōki (Khiết Trà Dưỡng Sinh Ký) do chính mình viết. Cuốn sách giới thiệu có hệ thống về công dụng, cách trồng và uống trà, giữ vị trí quan trọng trong lịch sử văn hóa trà Nhật Bản.
Sau Eisai, trà dần phát triển trong các chùa Thiền. Sư tăng Nhật Bản vẫn thường qua lại Trung Quốc và nhiều ngôi chùa duy trì quan hệ mật thiết với nước này. Trà dùng để đãi khách và trở thành một phần sinh hoạt trong chùa. Đồng thời, trà bước vào xã hội võ gia, rồi được nhiều tầng lớp khác biết đến.
Truyền thống trà Shizuoka
Sau khi Eisai mang hạt trà về, nhiều vùng Nhật Bản bắt đầu có thêm vườn trà. Trà Shizuoka nổi tiếng ngày nay cũng gắn với một câu chuyện từ thời Tống. Vùng Shizuoka khi ấy thuộc xứ Suruga, ở khoảng giữa tỉnh Shizuoka hiện nay. Thời Kamakura, nhà sư Shōichi Kokushi sinh tại Suruga sang Trung Quốc học đạo; khi trở về, ông đem theo hạt trà và trồng ở Ashikubo gần quê nhà.
Những cây trà từ Trung Quốc lớn lên trên đất Suruga. Ashikubo dần hình thành truyền thống trồng trà, để rồi lịch sử trà Shizuoka tiếp nối tới ngày nay. Câu chuyện về Shōichi Kokushi vẫn được địa phương lưu truyền, còn Ashikubo được xem là một nơi phát tích quan trọng của trà Shizuoka. Sau đó, trà tiếp tục phát triển trên khắp Nhật Bản, vượt ra ngoài chùa chiền và giới võ gia để đến với cuộc sống rộng hơn.
Từ uống trà đến trà hội
Đến thời Muromachi, trà không còn chỉ là thức uống trong chùa. Võ sĩ, quý tộc cung đình và cư dân đô thị bắt đầu tổ chức trà hội. Dụng cụ trà, thư họa từ Trung Quốc được coi trọng; ngoài việc uống, thưởng lãm đồ vật cũng trở thành một phần quan trọng của buổi trà. Văn hóa trà Nhật Bản dần tạo nét riêng.
Murata Jukō đề xướng phòng trà và dụng cụ giản dị; Takeno Jōō tiếp tục phát triển phong cách ấy. Đến thời Sen no Rikyū, hình thức trà đạo Nhật Bản hoàn thiện hơn. Phòng trà càng mộc mạc, đồ dùng không còn một mực chuộng vẻ hào nhoáng. Chủ nhà chuẩn bị trà, khách đón nhận, mỗi động tác trong trà hội đều có lễ pháp tương ứng. Văn hóa ấy về sau được gọi là wabi-cha. Nó vẫn mang dấu vết văn hóa trà Trung Quốc, đồng thời đã có bản sắc Nhật rõ rệt.
Một chén trà trong đời sống thường ngày
Trà tiếp tục phát triển tại nhiều địa phương và tầng lớp xã hội. Vườn trà Shizuoka mở rộng qua thời Edo và Minh Trị, dần tạo nên vùng sản xuất trà nổi tiếng hiện nay.
Ngày nay, cách người Nhật uống trà đã thay đổi nhiều. Trà đạo vẫn tồn tại, nhưng phần lớn lúc uống trà, người ta không cần phòng trà hay các nghi lễ phức tạp. Một chai trà xanh hay một tách trà rang đã thành thức uống hằng ngày: cửa hàng tiện lợi bày nhiều loại trà, máy bán tự động có trà nóng và lạnh, nhà hàng cũng thường phục vụ trà.
Từ cách uống ban đầu truyền sang Nhật thời Đường, phương pháp Eisai mang về từ thời Tống, đến trà đạo hình thành dần thời Muromachi, văn hóa trà Nhật Bản đã đi một chặng đường dài. Cây trà từ Trung Quốc bén rễ tại những vùng như Shizuoka, tạo nên vườn trà và truyền thống địa phương. Có loại trà Nhật hôm nay vẫn giữ nếp xưa, có loại đã hòa hẳn vào đời sống hiện đại.
Một chén trà có thể hiện diện trong phòng trà, cũng có thể nằm trên kệ cửa hàng tiện lợi. Đi qua nhiều thế kỷ và vùng đất, trà trở thành thức uống thường ngày của người Nhật và ký ức văn hóa riêng của nhiều địa phương.
Tuệ Minh
